Cənubi Qafqazda regional nizam artıq vasitəçilərin masalarında formalaşmır; o, səssiz və əvvəlcədən qəbul edilən qərarların sistemli nəticəsi kimi yaranır. Bu mənada Azərbaycan bu gün balansın iştirakçısı kimi deyil, onun memarı kimi çıxış edir: qaydaları zorla qəbul etdirmədən, lakin digər oyunçuların hərəkət etməli olduğu çərçivələri ardıcıl şəkildə müəyyənləşdirərək. Əsas məsələ artıq Bakının nə deməsi deyil, onun hansı trayektoriyaları qaçılmaz etməsidir.
Bu strategiyanın təməli siyasi teatrın rədd edilərək mühitin idarə olunmasına üstünlük verilməsidir. Azərbaycan qərarların xarici təminatçılardan asılı olduğu formatlardan məqsədyönlü şəkildə uzaqlaşır və regional dinamikanı funksional müstəviyə keçirir: logistika, əlaqəlilik, təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik. Bu, klassik mənada “sülh prosesi” deyil və yeni ittifaqlar sistemi də deyil. Söhbət elə şərtlərin kalibrlənməsindən gedir ki, münaqişələr siyasətin aləti olmaqdan çıxır, əməkdaşlıq isə praqmatik zərurətə çevrilir. Nəticədə qonşular üçün kəskin strateji dönüş imkanları daralır, hətta siyasi ritorika sərt qalsa belə.
Əbu-Dabidə baş tutan son təmaslar diplomatik epizod deyil, növbəti mərhələnin indikatorudur. Həssas müzakirələrin neytral və siyasiləşdirilməmiş mühitə daşınması onu göstərir ki, Bakı artıq təminatçı paytaxtlara ehtiyac duymur. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu kontekstdə vasitəçi deyil, simvolik təzyiq və formal öhdəliklərdən azad “təmiz platforma” rolunu oynayır. Əgər bu məntiq institusionallaşarsa, Brüssel və Moskva eksklüziv mövqelərini tam şəkildə itirəcək, regional məsələlər isə getdikcə daha çox ictimai bəyanatlar nəzərdə tutmayan funksional formatlarda həll olunacaq. Bu isə xarici aktorların ritorika vasitəsilə təsir imkanlarını azaldır və qeyri-rəsmi mexanizmlərin çəkisini artırır.
Hərbi komponent bu arxitekturanı tamamlayır və eyni zamanda onu sığortalayır. Azərbaycanın birgə təlimləri eskalasiyaya hazırlıq siqnalı deyil, interoperabilliyin və ssenarilərin idarəoluna bilməsinin nümayişidir. Burada əsas prinsip selektivlikdir. Azərbaycan hər kəslə və nümayiş xatirinə deyil, yalnız real olaraq idarəolunmanı və strateji proqnozlaşdırmanı gücləndirən tərəfdaşlarla və formatlarda əməkdaşlıq edir. Türkiyə ilə əməkdaşlıq hərbi sabitliyin baza səviyyəsini möhkəmləndirir, digər xarici tərəfdaşlarla qarşılıqlı fəaliyyət isə regionun təhlükəsizliyini Qafqazın qapalı geosiyasi çərçivəsindən kənara çıxarır. Sülhməramlı mexanizmlərin rolu zəiflədikcə, təlimlər getdikcə daha çox qeyri-rəsmi təminat funksiyası daşıyacaq — müdafiə etmək üçün deyil, kəskin destabilləşmənin koordinasiyalı cavabla qarşılaşacağını göstərmək üçün.
Bu modelin praktik nəticələri artıq qonşuların davranışında müşahidə olunur. Ermənistan xarici müdaxilə gözləntisinə əsaslanan strategiya üçün manevr məkanını tədricən itirir. Seçim getdikcə təklif olunan formatlara inteqrasiya və ya artan strateji və iqtisadi xərclərlə müşayiət olunan özünütəcrid arasında olacaq. Gürcüstan daxili siyasi tərəddüdlərə baxmayaraq tranzit rasionalığını qorumağa məcburdur, çünki yaxın perspektivdə bu funksiyanın alternativi mövcud deyil. Rusiya monopoliyanı itirdikdən sonra arbitr rolundan bir oyunçu roluna adaptasiya olunmağa məcbur qalacaq. Avropa İttifaqı isə simvolik iştirakdan çox instrumental yanaşmaya keçməzsə, müşahidəçi mövqeyində qalmaq riski ilə üzləşəcək.
Növbəti 2–3 il perspektivində bu arxitektura üç əsas nəticə yaradacaq. Birincisi, siyasi gərginlik qalmaqla kəskin hərbi eskalasiya ehtimalının azalması: münaqişələr daha “bahalı” və idarəolunmaz olacaq. İkincisi, qeyri-rəsmi qaydaların institusionallaşması: formal müqavilələr olmasa belə, hansı addımların məqbul sayıldığı aydınlaşacaq. Üçüncüsü, qərarların qəbul mərkəzinin ictimai platformalardan qapalı və funksional mühitlərə keçməsi və burada Bakının artıq institusional üstünlüyü mövcuddur.
Bu model yüksək səviyyədə davamlı idarəetmə və növbəti addımların dəqiq kalibrlənməsini tələb edir. O, avtomatik rejimdə işləmir və aktiv strateji müşayiət tələb edir. Lakin məhz bu yanaşma Bakıya təşəbbüsü qorumağa və arxitekturanın əsasını dəyişmədən onu dəyişən xarici şərtlərə uyğunlaşdırmağa imkan verir. İran ətrafında kəskin eskalasiya, qlobal qarşıdurmanın dərinləşməsi və ya regiondaxili böhran kimi hər hansı iri xarici şok daha sərt mövqe artikulyasiyası tələb edə bilər. Lakin bu halda belə Bakı növbəti mərhələyə üstün mövqedən daxil olur: arxitektura artıq qurulub və dəyişdirilməli olan təməl deyil, konfiqurasiyadır.
Azərbaycan regiona yeni nizam təqdim etmir; o, əvvəlki idarəetmə mexanizmlərini sistemli şəkildə demontaj edir. Təminatların devalvasiyası şəraitində həlledici amil bəyan olunan təsir deyil, icazə verilən hərəkətlərin konfiqurasiyasını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək qabiliyyətidir.