Politoloq, Avropa Tədqiqatları proqramının direktoru və Tartu Universitetinin İohan Skitte Siyasi Araşdırmalar İnstitutunun dosenti Stefano Braqiroli ilə müsahibəni təqdim edirik.

- Stiven Uitkofun Azərbaycan və Ermənistan arasında danışıqlarda ABŞ-ın vasitəçilik edə biləcəyi barədə bəyanatını necə qiymətləndirirsiniz? ABŞ-ın bu prosesdə iştirak etməsi nə dərəcədə realdır, xüsusilə onun hazırkı xarici siyasət prioritetlərini nəzərə alsaq?

- Açığını desəm, mən olduqca skeptikəm. ABŞ-ın iki ölkə arasında aparılan bu danışıqlara açıq maraq göstərdiyini görmürəm. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Vaşinqtonu bu prosesə cəlb edə biləcək nədir? Fikrimcə, əsas amil budur ki, ABŞ Cənubi Qafqazı özünün prioritet maraq zonası kimi görmür.

Bundan əlavə, Vaşinqton və Moskva arasında münasibətlərin normallaşmağa meyilli olduğunu nəzərə alsaq, ABŞ-ın Rusiyanın təsir dairəsi hesab etdiyi bir bölgəyə aktiv şəkildə müdaxilə etmək istəməsi çətin görünür. Tramp administrasiyası dəfələrlə "maraq dairələri" konsepsiyasına sadiq qaldığını nümayiş etdirib, buna görə də ABŞ-ın Cənubi Qafqaz məsələlərinə müdaxiləsi, böyük ehtimalla, Rusiya ilə daha geniş bir razılaşma çərçivəsində mümkündür. Başqa sözlə, əgər ABŞ bu prosesdə rol oynamağı qərara alsa belə, çox güman ki, bunu Moskvanın razılığı ilə edəcək, birtərəfli qaydada deyil.

Üstəlik, nə Uitkofun, nə də Trampın regionun vəziyyətini dərindən başa düşdüyünə dair ciddi sübutlar yoxdur. Hazırkı ABŞ administrasiyası, xüsusilə onun ali rəhbərliyi, bu məsələyə xüsusi maraq göstərmir.

- ABŞ-ın Azərbaycana marağının artmasına hansı faktorlar təsir göstərə bilər və bu, regional sülh danışıqlarına necə təsir edə bilər?

-ABŞ-ın Azərbaycana marağını artıracaq iki əsas faktor var. Birincisi, Azərbaycanın İsraillə sıx əlaqələridir. Tramp administrasiyası İsrailə istisnasız loyal yanaşır və bu, Bakını əlverişli mövqeyə qoyur. Bunu son diplomatik əlaqələr və səfərlər bir daha təsdiqləyib.

İkincisi, Azərbaycanın enerji ehtiyatlarıdır. Ölkənin zəngin təbii resursları, xüsusilə də Trampın xarici siyasətindəki praqmatik "sən mənə – mən sənə" yanaşmasını nəzərə alsaq, ABŞ üçün cəlbedici ola bilər.

Azərbaycan bu iki amildən istifadə edərək Tramp administrasiyasının marağını cəlb edə bilər. Bununla belə, yenə də Rusiyanın razılığı olmadan ABŞ-ın bu məsələdə aktiv rol oynayacağı ehtimalı azdır. Amma belə bir strategiya xüsusilə də Vaşinqtonda ənənəvi olaraq güclü olan erməni lobbisini nəzərə alsaq Bakıya ABŞ ilə münasibətlərdə daha güclü mövqe tutmağa kömək edə bilər.

Beləliklə, Azərbaycanın davam edən sülh danışıqlarına ABŞ-ın marağını cəlb etmək üçün arqumentləri var. Ümid edirik ki, bu proses Cənubi Qafqazda daha böyük sabitliyə gətirib çıxaracaq və Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasına yol açacaq.

- Uitkof Cənubi Qafqazdakı vəziyyəti İran, Rusiya və Ukraynadakı münaqişələrlə müqayisə edib. Bu müqayisə nə dərəcədə doğrudur?

-Bu, Tramp administrasiyasının regional münaqişələri nə qədər zəif başa düşdüyünü açıq şəkildə göstərir. Həddən artıq skeptik yanaşmaq lazım deyil, lakin ABŞ-ın real və tam iştirak perspektivlərinə ehtiyatla yanaşardım. Aydındır ki, bu münaqişələr mahiyyət etibarilə bir-birindən fərqlənir.

Rusiya ilə Ukrayna arasındakı qarşıdurma ilk növbədə rus imperializmi və Moskvanın Ukraynanı tam suveren və müstəqil dövlət kimi qəbul etmək istəməməsi və ya buna qadir olmaması ilə bağlıdır. Kremlin ritorikasından asılı olmayaraq, bu, münaqişənin əsas səbəbidir.

Cənubi Qafqaz məsələsində əsas problem sərhədlərin və millətlərin kəsişməsi, habelə sovet keçmişinin nəticələri ilə bağlıdır. Lakin bu münaqişənin kökləri daha dərin tarixə gedib çıxır və yalnız SSRİ-nin mirası ilə məhdudlaşmır.

İranla bağlı vəziyyətə gəldikdə, burada hər hansı paralel aparmaq tamamilə əsassızdır. İranla əlaqəli müasir münaqişələr İslam İnqilabı dövründən başlayır və həm dini ixtilaflar, həm də regional hegemonluq uğrunda mübarizə ilə bağlıdır.

Beləliklə, bu münaqişələrin səbəbləri və dinamikası fərqlidir. Yüksək rütbəli bir məmur onların "demək olar ki, eyni" olduğunu iddia edəndə, bu, artıq onun vəziyyəti ciddi şəkildə anlamadığını və yetərli biliyə malik olmadığını göstərir.

- Avraam Sazişlərinin əsas məqsədi nədir və ABŞ onların genişlənməsində niyə maraqlıdır? Bakı üçün Avraam Sazişlərinə qoşulmağın əsas geosiyasi üstünlükləri nədən ibarətdir??

- Avraam Sazişlərinin əsas məqsədi Yaxın Şərqdə, ərəb və müsəlman dövlətləri ilə İsrail arasında münasibətlərin normallaşması üçün əsas yaratmaqdır. İlk növbədə, bu sazişlər təkcə Yaxın Şərqə deyil, xüsusilə də Fars Körfəzi ölkələrinə aiddir. Onlar bu regiona yönəlik hazırlanıb və getdikcə daha çox ölkəni normallaşma prosesinə cəlb etmək üçün bir vasitə kimi qiymətləndirilir. Hazırda iştirakçı dövlətlərin sayı çox deyil, lakin əsas hədəf ərəb ölkələri ilə İsrail arasında münasibətlərin qurulmasıdır.

Bu sazişlərin əsas ideyası praqmatik yanaşmadır. Artıq qoşulan və ya potensial olaraq iştirak etməyə hazır olan ölkələr əsasən praqmatik mövqedə dayanan ərəb dövlətləridir. Onlar İsraili tanımamaq prinsipindən tədricən uzaqlaşaraq, bunun əvəzində konkret iqtisadi və siyasi faydalar əldə etməyə çalışırlar. Məhz bu məqam Avraam Sazişlərinin mahiyyətini təşkil edir.

Azərbaycanın mümkün iştirakı məsələsinə gəldikdə, formal olaraq Avraam Sazişlərinin çərçivəsi hələlik Yaxın Şərq regionundan kənara genişlənməni nəzərdə tutmur. Bu səbəbdən, Azərbaycanın bu sazişlərə qoşulması ilə bağlı hazırda yalnız ehtimallar səsləndirilir.

Aydındır ki, Azərbaycan coğrafi baxımdan bu sazişlərin əhatə dairəsinə daxil deyil. Lakin onun bu kontekstdə artan marağı və iştirak səviyyəsi əsasən Tramp administrasiyasının İsrailə verdiyi güclü dəstəklə əlaqələndirilir.

- Niyə məhz indi Azərbaycan, İsrail və ABŞ arasında əlaqələr daha da aktivləşib?

-Tramp administrasiyası İsrailə daha qətiyyətli dəstək nümayiş etdirdi. Bu kontekstdə Azərbaycan, ənənəvi olaraq İsrailin regiondakı əsas tərəfdaşlarından biri kimi, eyni anda iki rol oynaya bilər.

Birincisi, o, yeni tendensiyanı izləyə və ABŞ-ın uyğun stimullar təqdim etməsi halında İsrailə dəstəyini daha da gücləndirə bilər. Azərbaycan, faktiki olaraq, bölgədə yəhudi dövlətinin yeganə etibarlı müttəfiqi olaraq qalır.

İkincisi, daha geniş taktiki baxımdan Azərbaycan Avraam Sazişlərinin coğrafiyasını genişləndirməyə töhfə verə bilər. Bu sazişlərdən bir tramplin kimi istifadə edərək, Fars Körfəzinin hüdudlarından kənarda da ölkələr arasında münasibətlərin normallaşmasına şərait yarada bilər. Bu proses təkcə digər ərəb ölkələrinə deyil, ərəb dünyasından kənara da yayılaraq, daha qlobal bir səviyyəyə çıxa bilər.

-İran və ya Rusiya kimi üçüncü ölkələrin müqavimət göstərməsi ehtimalı varmı?

-Bu halda, ən çox İrandan müqavimət gözləmək olar, çünki o, İsrail ilə müsəlman ölkələri arasındakı əlaqələrin güclənməsinə ənənəvi olaraq mənfi yanaşır. Eyni zamanda, Rusiyanın da müəyyən ehtiyatlı mövqe tutması mümkündür, çünki o, hələ də təsir dairələri konsepsiyasına sadiq qalır.

Bununla yanaşı, Trampın istənilən təşəbbüsü diqqətlə təhlil edilməlidir. Hələlik bu addımların düşünülmüş strategiyanın bir hissəsi olub-olmadığı, yoxsa dərin araşdırılmadan irəli sürülmüş spontan ideyalar olduğu aydın deyil. Lakin əgər bu, doğrudan da daha genişmiqyaslı bir planın tərkib hissəsidirsə, böyük ehtimalla ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinin ümumi çərçivəsinə uyğun gəlir.

Qeyd etmək maraqlıdır ki, Putin və Tramp arasında baş tutan telefon danışıqlarından birindən sonra Ağ Evin press-relizində İranın İsrailin mövcudluğuna təhdid yaratmamalı olduğu bildirilib. Bu, məsələnin müzakirə olunduğunu və gələcəkdə danışıqların predmeti ola biləcəyini göstərir.

Eyni zamanda, Trampın İranla bağlı atacağı növbəti addımlar hələ də açıq sual olaraq qalır. İndiyə qədər Vaşinqtonun ritorikası olduqca konfrantasiyon xarakter daşıyıb. Lakin Şimali Koreya ilə bağlı vəziyyət göstərir ki, Trampın siyasətinin istiqaməti kifayət qədər tez dəyişə bilər. Buna görə də müəyyən bir məqamda Trampın Tehranla dialoq qurmağa çalışması və müəyyən razılaşmalara nail olmaq istəməsi mümkündür.

Ümumilikdə isə ehtimal etmək olar ki, İran Avraam Razılaşmalarının təsir dairəsinin genişlənməsinə qəti şəkildə qarşı çıxacaq. Rusiya isə, çox güman ki, gözləmə mövqeyi tutaraq, bu prosesin onun strateji maraqlarına nə dərəcədə təsir edəcəyini qiymətləndirəcək.

- Rusiya Kursk vilayətində və işğal olunmuş ərazilərdə irəliləyir, Tramp isə görünür, müharibəni istənilən qiymətə dayandırmaq istəyir. ABŞ-ın Moskva üzərində hansı təsir rıçaqları var idi və bu, danışıqların gedişatını necə dəyişə bilərdi?

- Əgər Ukraynadakı vəziyyətdən və Tramp administrasiyasının hazırkı cəhdlərindən danışsaq, açıq-aşkar görünür ki, Tramp sürətli sülhə can atır. Onu ənənəvi olaraq "ədalətli sülh" adlandırılan konsepsiya o qədər də maraqlandırmır. Bunu Uitkofun bəyanatları da təsdiqləyir, onlardan aydın olur ki, ABŞ mahiyyətindən asılı olmayaraq müharibəni dayandırmaq və Rusiya ilə münasibətləri normallaşdırmaq istəyir. Bunlar açıq və konkret iki prioritetdir.

Eyni zamanda, Ukraynanın müqaviməti bu məqsədlərə çatmaq üçün əsas maneəyə çevrilir. Əsas problemlərdən biri odur ki, belə yanaşma nəticəsində Rusiya, çox güman ki, minimal itki verəcək, halbuki ən böyük itkiləri Ukrayna yaşayacaq.

Biz artıq Tramp administrasiyasının danışıqlara necə yanaşdığını müşahidə etmişik. Əslində, ABŞ-ın Rusiya ilə danışıqlarda iki əsas təsir rıçağı var idi: Ukraynanın NATO-ya üzvlük məsələsi və ölkənin ərazi bütövlüyü. Əlbəttə, bu, o demək deyildi ki, Ukrayna qısamüddətli perspektivdə mütləq NATO-ya üzv olacaq və ya bütün torpaqlarını qoruyub saxlayacaq. Lakin bu məsələlər Moskva üzərində ciddi təzyiq vasitəsi kimi istifadə oluna bilərdi.

- Ukraynadakı vəziyyətin gələcək inkişafı ilə bağlı proqnozlarınız nədir? Hərbi əməliyyatların bitməsi üçün mümkün ssenarilər hansılardır?

- Görürük ki, Tramp administrasiyası danışıqlar başlamazdan əvvəl hər iki təsir rıçağından faktiki olaraq imtina edib. Bu isə göstərir ki, Trampın əsas məqsədi mümkün qədər tez danışıqlar prosesini başa çatdırmaqdır. Belə vəziyyətdə əgər Ukrayna bu nəticəyə qarşı çıxmağa çalışsa, o zaman risk var ki, onu sadəcə olaraq danışıqlardan uzaqlaşdırsınlar. Nəticədə, o, Rusiya ilə daha böyük təcriddə mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalacaq. ABŞ Ukrayna üzərində ciddi təsir imkanlarına malikdir və Kiyevin maraqlarına nə dərəcədə uyğun olmasından asılı olmayaraq, onu danışıqlar masasına oturmağa məcbur edə bilər.

Əsas problem təkcə Ukraynanı deyil, həm də bütün regionu – o cümlədən Cənubi Qafqazı, post-sovet məkanını və daha geniş geosiyasi sahəni əhatə edir. Əgər dünya, iki böyük gücün üçüncü ölkənin taleyini onun əhəmiyyətli iştirakı olmadan müəyyən etdiyi vəziyyəti qəbul edərsə, bu, Soyuq müharibə dövrünün təsir dairələri konsepsiyasına qayıdış anlamına gələcək. Əslində, bu o demək olacaq ki, beynəlxalq hüquq normalarından daha çox güc faktoru önəm kəsb edəcək.

- Mövcud şəraitdə Avropa Trampın iştirak etmədən Ukraynanı dəstəkləmək təşəbbüsünü öz üzərinə götürə bilərmi? Əgər sülh səyləri nəticə verməsə, Avropa kifayət qədər resurslara və siyasi iradəyə malikdirmi?

- Hazırda Avropa eyni anda iki işi görməyə çalışır. Birincisi, o, Macarıstan (Orbanın rəhbərliyi ilə) kimi bir neçə ölkə istisna olmaqla, Ukraynaya dəstək məsələsində vahid mövqe formalaşdırmağa çalışır. Ümumilikdə, Aİ Ukraynaya dəstək məsələsində ardıcıl qalır. İkincisi, Avropa öz hərbi gücünü artırmaq istiqamətində fəal addımlar atır, çünki ABŞ-ın region məsələlərinə getdikcə daha az maraq göstərdiyini anlayır.

Avropa eyni anda hər iki vəzifənin öhdəsindən gələ bilərmi? O, şübhəsiz ki, buna cəhd edə bilər. Lakin aydın görünür ki, Avropa ABŞ-ı dərhal əvəzləyə bilməz və xüsusilə də Ukrayna ilə bağlı Vaşinqtonun müəyyən etdiyi mövqedən köklü şəkildə fərqli bir siyasət yürüdə bilməz. Bunun əsas səbəbi sadədir: Aİ-nin ABŞ-ın köməyi olmadan təkbaşına Ukraynanı Rusiya ilə qarşıdurmada dəstəkləmək üçün yetərli resursları yoxdur.

Beləliklə, Avropanın Ukrayna ilə bağlı imkanları Tramp administrasiyasının müəyyən etdiyi çərçivələrlə məhdudlaşır. Aİ Ukrayna üçün bu danışıqlar çərçivəsində mümkün olan ən əlverişli şərtləri təmin etməyə çalışa bilər. Yaxud əgər Tramp və Putin (Ukraynanın mümkün iştirakı ilə) müəyyən bir razılaşmaya gəlsələr, Avropa burada zəmanətçi rolunu oynaya bilər – Ukraynaya hərbi və maliyyə yardımı göstərə, sülhməramlı qüvvələr yerləşdirə bilər ki, Rusiya əldə etdiyi üstünlüklərdən sui-istifadə etməsin. Ancaq Avropa Vaşinqtonun yanaşmasını tamamilə gözardı edərək, Ukraynanı müstəqil şəkildə dəstəkləyən siyasət yürüdə bilməz. Bu, hazırda mövcud olan obyektiv reallıqdır.

-Amerikanın Avropadakı mövcudluğunun azalacağını nəzərə alsaq, bunun ABŞ-ın qlobal təsirinə və beynəlxalq arenada qayda-qanunu qorumaq qabiliyyətinə təsiri olacaqmı?

- ABŞ getdikcə iki ziddiyyətli tendensiya nümayiş etdirir. Bir tərəfdən, müttəfiqlərini uzaqlaşdırır, onlara qarşı aqressiv ritorika sərgiləyir və təzyiq göstərir ki, bu, əvvəllər xarakterik deyildi. Eyni zamanda, Avropa kimi müəyyən bölgələrdən uzaqlaşır və ya ən azından belə bir meyl göstərir.

Digər tərəfdən, Vaşinqton getdikcə daha çox təsir dairələri konsepsiyasını əsas götürür. Ukrayna ilə bağlı danışıqların nəticəsindən asılı olmayaraq, Rusiya, çox güman ki, layiq olduğundan daha çox güzəşt əldə edəcək. Bu da onu göstərir ki, Trampın beynəlxalq siyasətə yanaşması məhz təsir dairələrinin tanınması üzərində qurulub. Bu mənada, onun siyasəti ABŞ-ın ənənəvi qlobal lider rolundan geri çəkilməsi deməkdir.

Tramp "Amerikanı yenidən böyük edək" kimi istənilən şüarları səsləndirə bilər, lakin əslində ABŞ qlobal rolundan imtina edir.

Vaşinqtonun siyasəti getdikcə daha çox təcridçi (izolyasionist) xarakter alır. ABŞ, əslində, sərt gücündən (hard power) istifadəni azaldır. NATO-nun zəifləməsi və alyansa inamın azalması həm sərt, həm də yumşaq gücünə (soft power) təsir edəcək. Artıq biz Trampın dövründə USAID, Voice of America və digər yumşaq güc alətlərinin zəiflədiyinin şahidi olmuşuq.

- ABŞ-ın beynəlxalq arenada təsirinin azalması şəraitində Çin və Rusiyanın rolu nədən ibarətdir? Bu, qarşıdakı illərdə beynəlxalq dinamikaya necə təsir edəcək?

- Təbii ki, belə vəziyyətdə digər güclər ABŞ-ın buraxdığı boşluqdan istifadə etməyə başlayır. Bu prosesi anlayan və ona uyğun hərəkət edən ilk ölkə isə Çindir.

Daha bir vacib məqam ondan ibarətdir ki, Çin ABŞ-ın Ukraynaya münasibətini diqqətlə izləyir. Bu, Pekinə açıq mesaj göndərir – Vaşinqtonun bəyanatlarına baxmayaraq, ABŞ Tayvanı qorumaq istəməyə və ya bacarmaya bilər.

Əgər ABŞ Ukraynanı faktiki olaraq "təslim edərsə", Çin də oxşar şəkildə Tayvan məsələsində addım ata biləcəyinə qərar verə bilər. Xüsusilə nəzərə alsaq ki, coğrafi və hərbi baxımdan Ukraynanı dəstəkləmək Tayvanı müdafiə etməkdən daha asandır.

Bəli, biz qitədə Rusiya və Çinin rolunun gücləndiyini, Avropanın isə getdikcə daha çox təcrid olunduğunu müşahidə edirik. Lakin bu, daha geniş bir tendensiyanın tərkib hissəsidir və bu çərçivədə həm qlobal, həm də regional güclər öz təsir dairələrini genişləndirməyə çalışırlar.

- Yeni çoxqütblü dünya nizamının formalaşması mümkündürmü? Qarşıdakı illərdə qlobal böhrana səbəb ola biləcək əsas çağırışlar hansılardır?

- Bütün deyilənlər fonunda çoxqütblü dünya nizamının formalaşması getdikcə daha real görünür. ABŞ tədricən geri çəkilir və Soyuq Müharibənin bitməsindən bəri inkar etdiyi bir şeyi – nüfuz dairələrinin mövcudluğunu – indi artıq qəbul etməyə başlayır. Biz bunu Rusiya ilə aparılan danışıqlarda görürük və yəqin ki, Çinlə münasibətlərdə də oxşar proses baş verəcəkdir.

Yeri gəlmişkən, ABŞ administrasiyası son vaxtlar "çoxqütblü dünya" terminindən istifadə etməyə başlayıb. Məsələn, vitse-prezident Vens və digər rəsmi şəxslər bu barədə açıq şəkildə danışıblar.

Məsələ ondadır ki, əgər ABŞ qlobal rolundan imtina edir və fərqli dünya nizamını təşviq edirsə, bu, onların öz maraqları baxımından olduqca gözlənilməz bir addımdır. Çünki müharibədən sonrakı və xüsusilə Soyuq Müharibədən sonrakı dünya nizamı məhz Vaşinqton tərəfindən Amerika hegemoniyasını qorumaq üçün qurulmuşdu. Adətən, mövcud düzənə qarşı çıxanlar dominant gücə meydan oxumaq istəyən dövlətlər olur, lakin burada elə dominant gücün özü nizamı dəyişdirməyə başlayır. Əgər Tramp administrasiyası hazırkı prioritetlərini davam etdirsə, dünya həqiqətən də çoxqütblü olacaq. Lakin bunun ABŞ-ın maraqlarına necə uyğun gələcəyi hələ dəqiq bəlli deyil.

Bundan əlavə, çoxqütblü dünya Çin və Rusiya kimi avtoritar dövlətlərin daha böyük rol oynadığı bir sistemə çevrilə bilər. Bu isə Avropa üçün yeni təhlükələr yaradacaq. Əgər ABŞ-la əlaqələr zəifləsə, Avropa daha həssas vəziyyətə düşəcək.

Eyni zamanda, bu vəziyyət Aİ-ni daha aktiv geosiyasi rol oynamağa sövq edə bilər. Əgər dünya daha mürəkkəb, təhlükəli və qeyri-müəyyən olarsa, Avropa daha qətiyyətli addımlar atmalı olacaq. Belçikanın sabiq baş naziri bir dəfə demişdi: "Avropada iki növ ölkə var: kiçik ölkələr... və hələ kiçik olduqlarını dərk etməyən ölkələr."

Hətta Almaniya, İtaliya və Fransa kimi ölkələr belə qlobal miqyasda nisbətən kiçik sayılır. Artan təhlükələr şəraitində Avropanın edə biləcəyi yeganə şey birlikdə qalmaq və bu çətin və xaotik dünyada riskləri minimuma endirməkdir. Aİ bu çağırışın öhdəsindən nə dərəcədə uğurla gələ biləcək – bu, artıq başqa bir müzakirə mövzusudur.